امام هيچ خدمتگذارى را بيش از يك سال ، نگه نمى داشت . وقتى كه برده اى را در اول يا وسط سال به خانه مى آورد ، شب عيد فطر او را آزاد مى ساخت و در سال بعد به جاى او شخص ديگرى را مى آورد ، و باز او را در ماه رمضان آزاد مى ساخت و اين شيوه تا پايان عمر او همچنان ادامه داشت . امام ( عليه السلام ) بردگان سياه پوست را - با وجود آنكه به آنان نياز نداشت - مى خريد و آنان را در مراسم حج به عرفات مى آورد و آنگاه كه به سوى مشعر كوچ مى كرد ، آنان را آزاد مى ساخت و جوايز و هداياى مالى نيز به آنان مى داد " . ( 1 ) به گفته يكى از نويسندگان : " همين كه بردگان از اين موضوع خبر مى يافتند ، خود را از قيد بندگى اعيان و اشراف رها ساخته ، به خدمت زين العابدين در مى آمدند زمان مى گذشت و ايام سپرى مى شد وزين العابدين همچنان به آزاد كردن بندگان مشغول بود . او هر سال و هر ماه و هر روز به مناسبتهاى گونه گون اين امر را تكرار مى كرد تا آنجا كه در شهر مدينه گروه عظيمى از بردگان و كنيزان آزاد شدهء آن حضرت ، تشكيل شده بود " . ( 2 ) از مجموع اينها مى توان نتيجه گرفت كه امام با اين برنامه در واقع يك كانون آموزشى و تربيتى به وجود آورده بود : بردگان را خريدارى كرده مدتى تحت تعليم و تربيت قرار مى داد و پس از آنكه آنها را آزاد مى كرد ، هر كدام يك فرد تربيت يافته و الگو براى ديگران بودند . آنان پس از آزادى نيز پيوند معنوى خود را با امام ( عليه السلام ) ، قطع نمى كردند و به سهم خود ديگران را نيز تحت پوشش تربيتى قرار مى دادند . اين برنامهء امام ، با توجه به محدوديتهايى كه او در ارشاد و هدايت مستقيم جامعه با آن روبرو بود ، بسيار در خور توجه و قابل بررسى است . ( 3 )

--> 1 . اقبال الأعمال ، الطبعة الثانية ، دار الكتب الاسلامية ، 1390 ه‍ . ق ، ص 261 . 2 . سيد الأهل ، عبد العزيز ، زندگانى زين العابدين ، ترجمه حسين وجدانى ، چاپ سوم ، تهران ، انتشارات مجلهء ماه نو ، ص 55 . 3 . در تهيه و تنظيم اين بخش ، از مقدمه كتاب سيرهء پيشوايان به قلم دوست و برادر دانشمند حجة الأسلام والمسلمين جناب آقاى مهدى پيشوايى استفاده شده است كه سعى و تلاش ايشان قبول حضرت حق باد !